Borges'in farklı benlikleri...

A. Esra Yalazan'ın kitap kritiği

Jason Wilson imzalı Jorge Luis Borges biyografisi, Latin Amerikalı yazarı tanımak isteyenler için iyi bir başlangıç kitabı niteliğinde. Çalışma, hem cüretkâr hem de hiçbir ayrıntıyı göz ardı etmemeye çalışan titiz bir araştırmacının elinden çıkmış. Bu da, tartışmalı yönlerine rağmen kitabı doğru soruları soran bir biyografi haline getiriyor.

Yeni bir Borges biyografisinin Türkçeye çevrildiğini duyduğumda onun hakkında yazılmadık ne kalmış olabilir ki, diye düşünmüştüm. Yarattıklarından ziyade, hayat hikâyesi, efsanevi anekdotları, farklı bakış açılarıyla yazılmış biyografileri ve röportaj derlemeleriyle iz bırakan az sayıda yazar vardır edebiyat tarihinde. Dolayısıyla onca gürültüden sonra kendisini gizleyerek kabuk kabuk soyabilen yüz on iki yaşında bir yazarı tekrar yeni ‘sırlarıyla’ anlatma çabası gerçekten cesaret gerektiriyor bence.

Kütüphanemdeki Borges rafına kafamı sokup eski baskıları fare gibi kurcalama sebebimi hatırlıyorum. Onun kitaplarından tek bir tanesini bile okumamış, yazarla yetmiş metrekarelik bir daireyi paylaşmış olan otuz yıllık emektarı Fanny,  Borges uzmanlarından Alejandro Vaccaro’ya bilinmeyen yönlerini anlatmış ve birlikte hiçbir hayat hikâyesinin anlatımına benzemeyen sıra dışı bir kitap hazırlamışlardı. Bir yazarın entelektüel hayatının ötesine geçip duygusal kırılmalarını, annesiyle ve kadınlarla sorunlu ilişkilerini, kıyafetlerini, takıntılarını, görmeyen gözleriyle kâğıtlara nasıl yaklaştığını, Tanrı’yla konuşmalarını, Nobel ödülünü çok istediği halde belli etmemeye çalıştığı hayal kırıklığını, hatta sadece kendisine yorumladığı özel rüyalarını bile anlatmıştı. Üstelik yazarın mahremiyetine zarar vermemeye özen göstererek.

Kolayca tahmin edilebileceği gibi, bu yazının konusu olmayan başka bir kitaptan bahsederek uzunca bir girizgâh yapmam boşuna değil. Hikâyelerinde, şiirlerinde ve denemelerinde farklı kimlikler kullanarak okuruyla her daim mesafeli bir ilişki kurmayı tercih eden Borges’in daha keşfedilecek çok yanı olduğunu anlayabilmek için onu değişik gölgeleriyle yansıtan aynanın bütün yüzlerine dikkatlice bakmak gerekiyor.

    Octavio Paz gibi Latin Amerikalı şair ve romancılar üzerine kitaplar yazan edebiyat profesörü Jason Wilson, benim gibi peşin hükümlü okurların bu türden yargılarını kırmak için daha en başında muradını anlatıyor: “Borges’in bütün biyografilerindeki ortak sorun, onun dışarıdan görünen yaşantısının can sıkıcı ve sıradan olmasıdır; o hareketi ve macerayı sevmezdi. Bir Rimbaud ya da Hemingway değildi. O, okurlarından çok daha fazla bir iştahla, ne bulursa okurdu. Bu yüzden Borges gibi bir okurun aklının biyografisini çıkarmak, hiç kuşkusuz, onun kendi yazılarının taklitlerini üretmekten öteye gitmezdi. Benim amacımsa pişmiş aşa su katmak değil, bir biyografinin, kendini geri planda tutan bu adamın çalışmalarını ne kadar aydınlatabileceğini anlamaktı.”

    Borges, kendini geri planda tutan bir yazar mıydı? Bu basit soruya bir yönüyle “evet” cevabı verilebilir. Onun farklı benliklere sahip olduğunu ve bunları ancak yapıtlarıyla ortaya koyabildiğini başta Wilson olmak üzere bütün edebiyatçı dostları teslim etmiş zaten. Peki neden kimse kitaplarının başına konulan kısa biyografilerinde yazılanların dışına çıkıp onun gerçekte kim olduğunu merak etmedi? Neden diğerleri kibirli Borges’in mütevazı ve sıradan bir hayat sürmeyi tercih eden ‘öteki’ Borges’le girdiği kıyasıya mücadeleden açıkça bahsetmedi? İşte bu sorunun cevabı biraz müphem kalmaya mahkum. Nesnel gerçeklerin ötesine geçip bir yazarın belli durumlar karşısında hangi saik, sezgi veya sebeplerle davrandığını tespit etmek oldukça tehlikeli çünkü. Böylesine tekinsiz bir alana korkusuzca girmek için bir biyografi yazarının ya fazla cüretkar olması ya da hiçbir ayrıntıyı göz ardı etmeyen titiz bir cerrah.html">cerrah gibi yazarları eserleriyle birlikte ameliyat masasına yatırabilmesi gerekiyor.

    Yaptığı yorumları satır aralarına yerleştirdiği dipnotlar ve zengin bir kaynakçayla besleyen Wilson, her iki özelliğe de sahip. Bu nedenle Borges’in kız kardeşiyle evlenen avangard şair Guillermo de Torre’yi, vurgun yediği eski aşklarını, doksan dokuz yaşında ölene kadar oğlunu yanından ayırmayan annesi Leonor Acevedo’duyu, onu şöhrete kavuşturan “Düşler” adını verdiği denemeleri ve kitap incelemelerini neden gizlediğini merak ediyor. Ve nihayetinde yolları çatallanan bir yazarın peşinden silik adımlarını takip ederek onu okura kendi gerçeklik algısıyla anlatmayı deniyor.

    Doğrusu bir biyografi yazarının, kurguyla kendini gizleyen başka bir yazarın zihin haritasını çıkarması zor iş; zira yorumların belgelerle, konuşmalarla desteklenmesi okuru her koşulda tatmin etmeyebilir. Mesela kendinden fevkalade emin bir tonla yazdığı kimi cümlelerin, benim gibi ‘huzursuz’ bir okuru “Nereden biliyorsun, ya öyle değilse?” sorusuna taşıması da mümkün: “Borges, annesinin uğrunda büyük emek harcadığı himaye etme güdüsünü asla sorgulamamış, bu durumun ilişkisini yıktığını fark edememişti. Annesinin zalimliğini, o kırılmaz baskısını hep görmezden gelmişti.” Wilson’ın bu yorumu hangi bilginin ışığında yaptığını bilmiyoruz. Borges’in, annesinin aile portreleri ve maun rengi yatağının bulunduğu tertipli odasını olduğu gibi muhafaza ettiğini, eve döndüğünde annesinin odasının önünde durup o gün neler yaptığını boş duvarlara anlattığını da yazmış. Sadık hizmetçisi Fanny de aynı bilgileri okurla yorum yapmadan paylaşmıştı. İşte bu buluşmada bir biyografi yazarının ‘tanrı-yazar’ sıfatını hangi sınıra kadar kullanacağı sorusuyla baş başa kalıyoruz.

    Yine de Borges’in hayatını bütün incelikli ayrıntılarıyla ele alan Wilson’ın bu kapsamlı çalışması onun ruhunun loş alanlarını görmek isteyenler için önemli bir fırsat. Bazen salt bilgi hakikatin ruhunu da eksiltir çünkü. Eğer “onun kuşkuculuğu ve ileri derecedeki gizli alaycılığı kendisinden daha saf, daha idealist ve daha samimi babasıyla arasındaki bir diyalog olarak görülebilir” gibi iddialı ve farklı algılara açık bir cümle okuyorsanız, haliyle bunun nedenleri üzerine düşünürsünüz. Wilson tam da bu noktada biyografisini diğerlerinden farklı ve cazip kılmak için yolda bulduğu irili ufaklı taşları okuruna gösteriyor. “Buones Aires” şiirinde, babasının görme yeteneğine kavuşmasını anlatan dizeleri hatırlatıyor mesela: “Quintina Sokağı’nın kaldırımları üstünde ağlayan, kadim dostu yıldızlara kavuşan, kör babamdı”.

ŞİİR: YEGANE SAMİMİYET

Bu kitabı bitirdiğimde iyi biyografi okumayı neden çok sevdiğimi hatırladım. Bir yazarı kuşatan hakikati kavramaya çalışmak yaşamının mahrem koridorlarında başıboş dolaşmak değildir kuşkusuz. Bazen Wilson gibi titiz, çalışkan ve meraklı bir rehber elinizden tutup sizi büyük bir yazarın ruh labirentlerinde büsbütün kaybolmaktan kurtarır. Şöyle bir cümle okuyunca, sırtınızı oturduğunuz yerde geriye yaslar, içten bir şairin loş koridorlarına açılan kapıyı usulca aralarsınız: “Borges’in daha sonraları Cortinez’e söylediğine göre, şiir onun içindeki ‘yegane samimiyetti’. Şiir, eğer okura sunulan bir mahremiyetse, o halde şiirin temeli, ‘şiiri yazanın gerçeği’ olmalıdır. Bu nedenle Borges’in şiirlerini okumak, onun iç dünyasındaki eksikliklere ve onun özüne giden en kestirme yoldur”.

    Bu yolculukta sadece onun hayal âlemlerine eşlik eden şiirleri değil, yazı sanatını şekillendiren bütün silik izleri de birer birer göreceksiniz. Mâlum, hakkında en çok anlatılan hikâyelerden biridir; sokakta yürürken kendisine Borges olup olmadığı sorulduğunda “bazen” diye cevap verir. Hayatın basit tatlarından haz alan ‘sıradan Borges’e, “Ne zaman?” diye sorup beklenmedik bir cevap almak istiyorsanız Wilson’un biyografisini de mutlaka Borges kitaplığınıza ekleyin.

(Zaman Kitap)